नवरात्रि पूजा विधि, नौ देवियाँ और व्रत कथा

Navratri Puja Vidhi, Nine Goddesses and Fasting

नवरात्रि पूजा विधि, कलश स्थापना, 9 देवियों की पूजा, व्रत नियम और कथा। Navratri puja method, 9 forms of Durga and fasting rules।

नवरात्रि पूजा विधि, कलश स्थापना, 9 देवियों की पूजा, व्रत नियम और कथा। Navratri puja method, 9 forms of Durga and fasting rules.

नवरात्रि का महत्व

नवरात्रि हिन्दू धर्म का एक महत्वपूर्ण त्योहार है जो वर्ष में दो बार मनाया जाता है — चैत्र नवरात्रि (मार्च-अप्रैल) और शारदीय नवरात्रि (सितम्बर-अक्टूबर)। नौ रातों तक माँ दुर्गा के नौ स्वरूपों की पूजा की जाती है।

नवरात्रि का अर्थ है "नौ रातें" — ये नौ रातें आध्यात्मिक साधना, उपवास और देवी उपासना को समर्पित हैं। दसवें दिन विजयदशमी (दशहरा) मनाया जाता है जो बुराई पर अच्छाई की विजय का प्रतीक है।

माँ दुर्गा के नौ रूप और बीज मंत्र

प्रथम — माँ शैलपुत्री: पर्वतराज हिमालय की पुत्री। नवरात्रि के प्रथम दिन इनकी पूजा की जाती है। वाहन वृषभ (नंदी)। रंग: लाल।

बीज मंत्र: "ॐ देवी शैलपुत्र्यै नमः"

ध्यान मंत्र: "वन्दे वांछितलाभाय चन्द्रार्धकृतशेखराम्। वृषारूढां शूलधरां शैलपुत्रीं यशस्विनीम्॥"

द्वितीय — माँ ब्रह्मचारिणी: तपस्या का प्रतीक। हाथ में कमण्डलु और जपमाला। रंग: नीला।

बीज मंत्र: "ॐ देवी ब्रह्मचारिण्यै नमः"

ध्यान मंत्र: "दधाना करपद्माभ्यामक्षमालाकमण्डलू। देवी प्रसीदतु मयि ब्रह्मचारिण्यनुत्तमा॥"

तृतीय — माँ चंद्रघंटा: मस्तक पर अर्धचन्द्राकार घंटा। शौर्य और साहस की देवी। रंग: पीला।

बीज मंत्र: "ॐ देवी चन्द्रघण्टायै नमः"

ध्यान मंत्र: "पिण्डजप्रवरारूढा चण्डकोपास्त्रकैर्युता। प्रसादं तनुते मह्यं चन्द्रघण्टेति विश्रुता॥"

चतुर्थ — माँ कूष्माण्डा: सृष्टि की रचयित्री। सूर्य मंडल में निवास। रंग: हरा।

बीज मंत्र: "ॐ देवी कूष्माण्डायै नमः"

ध्यान मंत्र: "सुरासम्पूर्णकलशं रुधिराप्लुतमेव च। दधाना हस्तपद्माभ्यां कूष्माण्डा शुभदास्तु मे॥"

पंचम — माँ स्कन्दमाता: कार्तिकेय की माता। कमल पर विराजमान। रंग: सलेटी।

बीज मंत्र: "ॐ देवी स्कन्दमातायै नमः"

ध्यान मंत्र: "सिंहासनगता नित्यं पद्माश्रितकरद्वया। शुभदास्तु सदा देवी स्कन्दमाता यशस्विनी॥"

षष्ठ — माँ कात्यायनी: महर्षि कात्यायन की पुत्री। विवाह के लिए कन्याएं इनकी पूजा करती हैं। रंग: नारंगी।

बीज मंत्र: "ॐ देवी कात्यायन्यै नमः"

ध्यान मंत्र: "चन्द्रहासोज्ज्वलकरा शार्दूलवरवाहना। कात्यायनी शुभं दद्याद्देवी दानवघातिनी॥"

सप्तम — माँ कालरात्रि: भयंकर रूप, लेकिन शुभ फलदायिनी। काले रंग की देवी। रंग: सफ़ेद।

बीज मंत्र: "ॐ देवी कालरात्र्यै नमः"

ध्यान मंत्र: "एकवेणी जपाकर्णपूरा नग्ना खरास्थिता। लम्बोष्ठी कर्णिकाकर्णी तैलाभ्यक्तशरीरिणी॥"

अष्टम — माँ महागौरी: गौर वर्ण, शांत स्वभाव। पापों का नाश करने वाली। रंग: गुलाबी।

बीज मंत्र: "ॐ देवी महागौर्यै नमः"

ध्यान मंत्र: "श्वेते वृषे समारूढा श्वेताम्बरधरा शुचिः। महागौरी शुभं दद्यान्महादेवप्रमोददा॥"

नवम — माँ सिद्धिदात्री: सभी सिद्धियों की दात्री। कमल पर विराजमान। रंग: बैंगनी।

बीज मंत्र: "ॐ देवी सिद्धिदात्र्यै नमः"

ध्यान मंत्र: "सिद्धगन्धर्वयक्षाद्यैरसुरैरमरैरपि। सेव्यमाना सदा भूयात् सिद्धिदा सिद्धिदायिनी॥"

सम्पूर्ण नवरात्रि मंत्र — सभी दिनों के मंत्र

नवरात्रि के सभी नौ दिनों के मंत्रों का संकलन — शेरोवाली माँ के नवरात्रे। प्रतिदिन इन मंत्रों का जाप करने से माँ दुर्गा की विशेष कृपा प्राप्त होती है।

ॐ चान्ट — 108 बार

नवरात्रि की पूजा से पहले ॐ का 108 बार जाप करने से मन शांत होता है और पूजा में एकाग्रता बढ़ती है। ॐ ब्रह्मांड की आदि ध्वनि है।

श्री गणपति वंदना — वक्रतुंड महाकाय

किसी भी पूजा से पहले भगवान गणेश की वंदना करना अनिवार्य है। "वक्रतुंड महाकाय" मंत्र का 21 बार जाप करें।

"वक्रतुण्ड महाकाय सूर्यकोटि समप्रभ। निर्विघ्नं कुरु मे देव सर्वकार्येषु सर्वदा॥"

कलश स्थापना विधि

नवरात्रि के प्रथम दिन कलश स्थापना की जाती है। यह पूरे नौ दिनों की पूजा का आधार है।

सामग्री: मिट्टी का कलश, जल, सुपारी, सिक्का, आम के पत्ते, नारियल, लाल कपड़ा, जौ के बीज, मिट्टी, अखंड ज्योति का दीपक।

विधि: शुभ मुहूर्त में स्नान करके शुद्ध वस्त्र पहनें। पूजा स्थान पर मिट्टी से वेदी बनाएं, उस पर जौ के बीज बोएं। कलश में जल, सुपारी, सिक्का और अक्षत डालें। कलश पर आम के पत्ते और नारियल रखें। कलश को लाल कपड़े से सजाएं। अखंड ज्योति प्रज्वलित करें जो नौ दिनों तक जलती रहे।

नवरात्रि व्रत नियम

नवरात्रि में नौ दिनों का उपवास रखा जाता है। कुछ लोग पूर्ण उपवास करते हैं, कुछ फलाहार करते हैं।

व्रत में खाने योग्य: कुट्टू का आटा, साबूदाना, सिंघाड़ा आटा, आलू, मूंगफली, दूध, दही, फल, सेंधा नमक।

व्रत में वर्जित: अनाज (गेहूँ, चावल), दाल, प्याज, लहसुन, माँस, मदिरा, तम्बाकू।

अन्य नियम: ब्रह्मचर्य का पालन, सात्विक आचरण, भूमि पर शयन (वैकल्पिक), दैनिक दुर्गा सप्तशती/चंडी पाठ।

Significance of Navratri

Navratri is a major Hindu festival celebrated twice a year — Chaitra Navratri (March-April) and Sharadiya Navratri (September-October). For nine nights, the nine forms of Goddess Durga are worshipped.

"Navratri" means "nine nights" dedicated to spiritual practice, fasting, and goddess worship. The tenth day is Vijayadashami (Dussehra), symbolizing the victory of good over evil.

Nine forms of Goddess Durga with Beej Mantras

Day 1 — Shailaputri: Daughter of the mountain king Himalaya. Color: Red.

Beej Mantra: "Om Devi Shailaputryai Namah"

Day 2 — Brahmacharini: Symbol of penance. Color: Blue.

Beej Mantra: "Om Devi Brahmacharinyai Namah"

Day 3 — Chandraghanta: Goddess of bravery. Color: Yellow.

Beej Mantra: "Om Devi Chandraghantayai Namah"

Day 4 — Kushmanda: Creator of the universe. Color: Green.

Beej Mantra: "Om Devi Kushmandayai Namah"

Day 5 — Skandamata: Mother of Kartikeya. Color: Gray.

Beej Mantra: "Om Devi Skandamatayai Namah"

Day 6 — Katyayani: Worshipped for marriage. Color: Orange.

Beej Mantra: "Om Devi Katyayanyai Namah"

Day 7 — Kaalratri: Fierce but auspicious. Color: White.

Beej Mantra: "Om Devi Kaalratryai Namah"

Day 8 — Mahagauri: Destroyer of sins. Color: Pink.

Beej Mantra: "Om Devi Mahagauryai Namah"

Day 9 — Siddhidatri: Giver of supernatural powers. Color: Purple.

Beej Mantra: "Om Devi Siddhidatryai Namah"

Complete Navratri mantras — all 9 days

A compilation of mantras for all nine days of Navratri. Daily chanting invokes the special blessings of Goddess Durga.

← मुखपृष्ठ पर लौटेंBack to homepage